1.  ชื่อสมุนไพร           สีเสียด

     ชื่อวิทยาศาสตร์ Acacia catechu (L.f.) Willd.

     ชื่อวงศ์           LEGUMINOSAE (FABACEAE)-MIMOSOIDEAE

     ชื่อพ้อง           ไม่มี

     ชื่ออังกฤษ        Cutch tree, Catechu tree, Black catechu

          ชื่อท้องถิ่น        ขี้เสียด  สะเจ  สีเสียดแก่น  สีเสียดเหนือ  สีเสียดเหลือง  Catechu tree,  Cutch tree

 

2.  ลักษณะทางพฤกษศาสตร์

          ไม้ยืนต้น สูง 5-15 เมตร มีหนามแหลมโค้งสั้นกว่า 1 เซนติเมตร หูใบรูปลิ่มแคบขนาดเล็ก ใบประกอบแบบขนนกสองชั้น ออกเรียงสลับกัน ช่อใบย่อย 9-30 คู่ ใบย่อย 20-50 คู่ ใบย่อยรูปขอบขนานยาว 2-6 มิลลิเมตร ดอกเป็นช่อเชิงลดออกเป็นกลุ่ม 1-4 ช่อที่ซอกใบ แกนกลางยาว 3.5-7.5 เซนติเมตร กลีบดอกยาว 2-3 เท่าของกลีบเลี้ยง เกสรตัวผู้สีขาว หรือขาวแกมเหลือง ฝักรูปขอบขนาน แบน กว้าง 1-1.5 เซนติเมตร ยาว 5-7.5 เซนติเมตร สีน้ำตาล เป็นมันมีเมล็ด 3-10 เมล็ด

 

3.  ส่วนที่ใช้เป็นยาและสรรพคุณ

          - แก่น                      ใช้แก้ท้องเสีย

 

4.  สารสำคัญที่เชื่อว่าเป็นสารออกฤทธิ์ หรือสารที่ใช้ประเมินคุณภาพของสมุนไพร

          สีเสียดมี tannin มีฤทธิ์ฝาดสมานใช้แก้อาการท้องเสีย มี catechin, epicatechin และ quercetin ออกฤทธิ์ต้านเชื้อแบคทีเรีย

 

5.  ฤทธิ์ทางสรีรวิทยา

          5.1   ฤทธิ์ลดการบีบตัวของลำไส้

                 สารสกัดลำต้นด้วยแอลกอฮอล์และน้ำในอัตราส่วน 1:1 มีฤทธิ์ลดการบีบตัวของลำไส้หนูตะเภาที่ถูกเหนี่ยวนำด้วยอาเซทิลโคลีน และฮีสตามีน

          5.2   ฤทธิ์ต้านเชื้อแบคทีเรีย

                 สารสกัดจากเนื้อไม้ด้วยน้ำและด้วยแอลกอฮอล์มีฤทธิ์ยับยั้งเชื้อแบคทีเรีย Staphylococcus aureus สายพันธุ์ ATCC 25923 และสายพันธุ์ที่ดื้อต่อยาปฏิชีวนะ methicillin (MRSA) ได้ดี (7) สารสกัดจากสีเสียดด้วยเอทานอล และน้ำมีฤทธิ์ยับยั้งและฆ่าเชื้อแบคทีเรีย Escherichia coli   สารสกัดด้วยเมทานอลออกฤทธิ์ยับยั้ง Salmonella typhi สายพันธุ์ดื้อยาได้ปานกลาง  อย่างไรก็ตาม พบว่าสารสกัดด้วยแอลกอฮอล์หรืออะซีโตนจากลำต้น ความเข้มข้น £ 1 มิลลิกรัม/มิลลิลิตร ไม่มีฤทธิ์ยับยั้งเชื้อ E. coli, Salmonella typhimurium และ B. subtilis

                 สารสกัดจากเปลือกต้นด้วยแอลกอฮอล์ความเข้มข้น 0.2 กรัม/มิลลิลิตร มีฤทธิ์ยับยั้งเชื้อ B. subtilis และ S. typhimurium ปานกลาง  แต่ยับยั้ง E. coli และ Proteus vulgaris ได้ น้อยสารสกัดด้วยน้ำที่ความเข้มข้นเดียวกันมีฤทธิ์ยับยั้ง B. subtilis ต่ำ แต่ไม่มีฤทธิ์ยับยั้ง E. coli, P. vulgaris และ S. typhimurium ในขณะที่สารสกัดด้วยเฮกเซนที่ความเข้มข้นเดียวกันไม่มีฤทธิ์ยับยั้งเชื้อแบคทีเรียดังกล่าวเลย

                 สารสกัดจากยางสีเสียดด้วยปิโตรเลียมอีเทอร์มีฤทธิ์ยับยั้งเชื้อ Pseudomonas aeruginosa ที่ความเข้มข้น 10 ไมโครกรัม/มิลลิลิตร ในขณะที่สารสกัดด้วยน้ำที่ความเข้มข้น 20 ไมโครกรัม/มิลลิลิตร สามารถยับยั้งเชื้อ B. subtilis และสารสกัดยางสีเสียดด้วยคลอโรฟอร์มที่ความเข้มข้น 30 ไมโครกรัม/มิลลิลิตร สามารถยับยั้งเชื้อ S. aureus ได้

 

6.  อาการข้างเคียง

          ยังไม่มีรายงาน

 

7.  ความเป็นพิษทั่วไป

          7.1   การทดสอบความเป็นพิษ

                 ส่วนผสมของสารสกัดที่มี baicalin จาก Scutellaria baicalensis และ (+)-catechin  และ epicatechin จากสีเสียด ที่ใช้บำรุงและรักษาโรคข้อไม่ทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงในเลือดของคนสุขภาพดีที่ได้รับสารสกัดนี้เมื่อเทียบกับยาที่ใช้รักษาโรคเดียวกัน  

                 การทดลองในสัตว์ทดลองเทียบกับยาต้านการอักเสบที่ไม่ใช่สเตียรอยด์ พบว่าไม่ทำให้เกิดความผิดปกติ ไม่ทำให้เกิดพิษเฉียบพลันและกึ่งเรื้อรัง ไม่ทำให้เกิดแผลในกระเพาะ และไม่ทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงในระดับยีน แต่การฉีดสารสกัดจากลำต้นสีเสียดด้วยแอลกอฮอล์กับน้ำในอัตราส่วน 1:1 เข้าช่องท้องหนูเม้าส์ พบว่ามีความเป็นพิษ  

 

8.  วิธีการใช้

          8.1   การใช้สีเสียดรักษาอาการท้องเสียตามคำแนะนำของกระทรวงสาธารณสุข (สาธารณสุขมูลฐาน)

                 ใช้แก่นที่สกัดด้วยน้ำ แล้วระเหยให้แห้ง เรียกว่าก้อนสีเสียดป่นเป็นผงประมาณ 1/3-1/2 ช้อนชา ต้มเอาน้ำดื่มแก้ท้องเสีย

          8.2   ยาจากสมุนไพรในบัญชียาหลักแห่งชาติ

                 ไม่มี